Draaicirkel en ontwerpvoertuigen: wat de ASVV 2021, de wet en het Vademecum vastleggen
Zoekt u de draaicirkel van een ontwerpvoertuig uit de ASVV 2021, dan komt u uit bij een publicatie die CROW verkoopt: 360 euro excl. btw, zonder gratis pdf op de productpagina. Vrij te lezen zijn de wetteksten. In Nederland legt artikel 5.18.16 van de Regeling voertuigen een ring van 12,50 m en 5,30 m vast, met een maximale uitzwaai van 0,80 m (1,00 m met opgetrokken as of gestuurde achterste as). In België staat dezelfde ring in artikel 32bis, punt 3.3, van het KB van 15 maart 1968 over de technische eisen. In Vlaanderen noemt het Vademecum weginfrastructuur van AWV twee ontwerpvoertuigen met hun breedte. Hieronder staat welke bron wat vastlegt, wat elke waarde meet en hoe u er een rijcurve mee tekent.
Wat is een ontwerpvoertuig?
CROW definieert het begrip in zijn gratis begrippenlijst:
"Het ontwerpvoertuig is het denkbeeldig voertuig dat wordt gebruikt bij het dimensioneren van de weg en waarvan de eigenschappen representatief zijn voor het voertuigpark of een gedeelte daarvan."
Als alternatieve termen noemt dezelfde begrippenlijst "maatgevend voertuig" en "normvoertuig". Wij schrijven ontwerpvoertuig, omdat "norm" doet denken aan een NEN- of NBN-norm, en de ASVV heet voluit Aanbevelingen. Het woord maatgevend komt ook in Vlaanderen terug. AWV schrijft in het Vademecum weginfrastructuur: "De ontwerper moet altijd nagaan welk ontwerpvoertuig maatgevend is." Een ontwerpvoertuig is dus geen merk of type, maar een rekenmodel. Het Vlaamse VWI legt bij de ontwerper de taak om na te gaan welk ontwerpvoertuig maatgevend is.
Het verband met de wettelijke maxima is oud. In Nederland schreven de Richtlijnen voor het Ontwerpen van Autosnelwegen van Rijkswaterstaat (hoofdstuk III, vastgesteld in maart 1993, een historisch document) al: "Het ontwerpvoertuig vrachtauto is gebaseerd op de wettelijke maximumafmetingen".
Draaicirkel: straal of diameter?
Dezelfde begrippenlijst van CROW definieert de draaicirkel als volgt:
"De draaicirkel is de boogstraal die door het binnenste of buitenste voorwiel wordt doorlopen, wordt respectievelijk de binnen- en buitendraaicirkel genoemd."
In CROW-taal is een draaicirkel dus een straal, gemeten aan een voorwiel. Op het gegevensblad van een fabrikant staat onder hetzelfde woord vaak een diameter, en sommige documenten zeggen geen van beide. Het verschil is een factor twee. Drie regels helpen daarbij:
- Vraag bij elke waarde welk punt gemeten is en of het een straal of een diameter is. Een waarde aan het wiel en een waarde aan de carrosserie zijn niet uitwisselbaar.
- Diameter zonder meetpunt? Reken van stoeprand tot stoeprand. Dan valt het voertuig in de berekening nooit krapper uit dan het echt draait. De omgekeerde fout is de gevaarlijke: een wielmaat lezen als carrosseriemaat (van muur tot muur) laat het model krapper draaien dan het echte voertuig. Staat er niet eens bij of het getal een straal of een diameter is, vraag het dan na: een straal ingevoerd als diameter halveert de straal in het model.
- Een bochtstraal is een eigenschap van de weg. Buitenbochtstraal en binnenbochtstraal beschrijven de rand van de verharding, niet het voertuig dat erdoor moet.
ASVV 2021: wat CROW verkoopt en wat vrij te lezen is
CROW omschrijft de ASVV op de eigen productpagina zo: "In de ASVV (Aanbevelingen voor Verkeersvoorzieningen Binnen de Bebouwde Kom) is alle kennis over verkeersvoorzieningen binnen de bebouwde kom gebundeld." De uitgave die CROW op deze pagina verkoopt, is de ASVV 2021 (ISBN 9789066286900), voor 360 euro excl. btw. Dezelfde pagina biedt de Kennismodule Wegontwerp binnen de bebouwde kom, inclusief de ASVV, aan voor 255 euro excl. btw, en het Handboek wegontwerp voor wegen buiten de bebouwde kom (publicatie 13-01-2025) voor 360 euro excl. btw. Een ASVV 2024 of 2025 staat er op 24 september 2026 niet tussen.
De ASVV is geen wet maar een verzameling aanbevelingen die CROW verkoopt. Volgens de inhoudsopgave op de productpagina heeft de ASVV 2021 een paragraaf "5.2 Voertuigen"; wat daarin staat, is alleen in de betaalde uitgave te lezen. Ook de Kennisbank van CROW, die met een abonnement werkt, behandelt ontwerpvoertuigen. Daarom staat hier geen enkele waarde uit CROW-publicaties: geen maat, geen straal, geen klassenaam. Wie met de CROW-ontwerpvoertuigen moet rekenen, koopt de ASVV of neemt een abonnement.
Wat CROW wel gratis zegt, is hoe het de berekening ziet. In de Handreiking vrachtautoparkeren (kennisbankpagina van 2013) staat: "Algemene vuistregels zijn hiervoor niet voorhanden omdat de variëteit in vrachtauto's groot is. Rijcurvesimulatieprogramma's van gespecialiseerde bureaus bieden de juiste informatie over de benodigde manoeuvreerruimte." Een programma noemt CROW op die pagina niet. De Belgische reseller TASE vermeldt op zijn site voor AutoTURN voertuigbibliotheken "specifiek voor de Nederlandse markt", waaronder "CROW ASVV 2012". Wat AutoTURN kost en welke gratis mogelijkheden er zijn, staat in AutoTURN: prijs en gratis alternatief.
De gratis wettelijke route in Nederland
Het ontwerpvoertuig vrachtauto is een rekenmodel; de wet stelt eisen aan echte voertuigen. In Nederland zegt artikel 5.18.16, eerste lid, van de Regeling voertuigen:
"Een bedrijfsauto, bus of een samenstel van voertuigen moet in elke gebruikstoestand naar beide zijden een volledige cirkel kunnen beschrijven binnen een ruimte die wordt begrensd door twee concentrische cirkels, waarvan de buitenste een straal van 12,50 m en de binnenste een straal van 5,30 m heeft, zonder dat een van de buitenpunten van het voertuig buiten de omtrek van de cirkels komt."
Het tweede tot en met vierde lid zonderen enkele voertuigen en samenstellen uit. Het zesde lid begrenst de uitzwaai: "De maximale uitzwaai van een bedrijfsauto mag niet meer bedragen dan: a. 0,80 m; b. 1,00 m", dat laatste met een opgetrokken hefas of een gestuurde achterste as. Dezelfde ring staat in Richtlijn 96/53/EG, bijlage I, punt 1.5, voor een motorvoertuig of combinatie "in beweging".
In Nederland geldt voor de LZV een eigen regime: de Beleidsregel keuring en ontheffingverlening LZV (geldend sinds 13 mei 2024), een beleidsregel voor de ontheffing. Bijlage C, artikel A, stelt de totale lengte op ten hoogste 25,25 m (lid 3) en laat een verlengde cabine "tot een maximum van 50 cm" buiten die lengte (lid 5). Artikel H van dezelfde bijlage legt een ring vast met een buitenstraal van 14,50 m en een binnenstraal van 6,50 m. De wettelijke lengtes en breedtes per voertuigsoort staan in afmetingen van vrachtwagen en oplegger.
De gratis route in België en Vlaanderen
In België staat de ring in het KB van 15 maart 1968 houdende algemeen reglement op de technische eisen, artikel 32bis, punt 3.3 "Bestreken baan" (tekst zoals de Vlaamse Codex hem publiceert):
"De voertuigen en de combinaties van voertuigen moeten zo gebouwd en ingericht zijn dat ze kunnen rijden in een ring gevormd door een buitencirkel met straal van 12,50 m en een binnencirkel met straal van 5,30 m zonder dat een deel van de voertuigen of de combinaties van voertuigen buiten deze ring oppervlakte komen."
Voor klasse I, de voertuigen voor het vervoer van personen (bussen en autocars), beschrijft hetzelfde artikel in punt 2.3.2 (voertuigen in nieuwe staat in het verkeer gebracht vanaf 1 juni 1987) de proef anders: bij het in-, door- en uitrijden van een cirkelbaan met een buitenstraal van 12,50 m mag geen deel van de auto of de sleep de raaklijn "met meer dan 0,80 m" overschrijden, en "de breedte van de bestreken baan" mag "niet meer dan 7,20 m" bedragen.
Voor langere en zwaardere slepen legt hetzelfde punt 3.3 een ring vast met een buitencirkel van 14,50 m en een binnencirkel van 6,50 m; punt 3.1.3.7 laat voor die slepen 25,25 m lengte toe.
Vlaanderen heeft daarnaast een gratis ontwerphandboek: het Vademecum weginfrastructuur (VWI) deel Vlaamse hoofdwegen, versie 1.1 van 1 augustus 2024, goedgekeurd door de Directieraad op 2 mei 2024. Tabel 26 noemt twee ontwerpvoertuigen met hun breedte: de personenwagen met 1,90 m en de vrachtwagen met 2,55 m. Een tabel met lengtes, wielbases of draaicirkels voor die ontwerpvoertuigen vonden wij in het document niet. Wel twee zinnen die voor elke bochtcontrole tellen. De begrippenlijst definieert "rijcurve" als "de bereden baan van het voertuig, inclusief de sleeplijn van de achterwielen". En over rotondes schrijft het VWI: "De berijdbaarheid van de rotonde kan gecontroleerd worden met behulp van rijcurvesimulaties." Kan, niet moet.
Van ring naar rijcurve
De ring is in Nederland en België een toelatingseis voor de voertuigen waarop het artikel van toepassing is. Hij zegt niet hoe krap een bepaalde vrachtwagen draait. Een rekenvoorbeeld met alleen de wettelijke getallen: 12,50 m min 5,30 m is een ring van 7,20 m breed, precies de breedte die het Belgische KB voor klasse I, het personenvervoer, afdrukt. In Nederland moet een bedrijfsauto, bus of samenstel waarvoor artikel 5.18.16, eerste lid, geldt, een volle cirkel binnen die 7,20 m kunnen rijden; het tweede tot en met vierde lid zonderen enkele voertuigen en samenstellen uit. Een ontwerp dat een bocht op precies die maten legt, laat dus geen marge voor een voertuig dat de eis net haalt, en het beschrijft een volle cirkel, terwijl een echte afslag vanuit een rechte lijn begint. Hoe breed de bestreken baan bij een haakse afslag of een inrit met een andere boogstraal wordt, volgt niet uit de ring, maar uit de wielbasis, de overhang en de breedte van het voertuig dat er werkelijk rijdt.
Dat sluit aan bij de VWI-definitie, die de sleeplijn van de achterwielen uitdrukkelijk noemt. De binnenrand van de bestreken baan wordt bepaald door het binnenste achterwiel ter hoogte van de as, niet door de achterhoek van de carrosserie. De buitenrand wordt bepaald door de buitenste voorhoek. Wat dat voor een concrete bakwagen of trekker-oplegger betekent, werken we uit in de draaicirkel van een vrachtwagen.
Een ontwerpvoertuig invoeren in PathSweeper
PathSweeper tekent de rijcurve op uw eigen ondergrond; wat de tool verder kan, leest u op rijcurve tekenen in de browser.
- Ondergrond laden en de schaal kalibreren. Laad een situatietekening, een eigen luchtfoto als afbeelding of een PDF, klik twee punten op een bekende afstand en vul die afstand in.
- Het voertuig opbouwen. De bibliotheek bevat geen Nederlandse of Belgische ontwerpvoertuigen. De vier gratis standaardvoertuigen (personenauto, bestelwagen, tweeassige vrachtwagen, bus) hebben typische maten en zijn geen officiële ontwerpvoertuigen. Een ontwerpvoertuig bouwt u zelf in de voertuigeditor, met de maten uit de CROW-publicatie die u gebruikt, of van het gegevensblad van het voertuig dat er werkelijk komt: lengte, breedte, wielbasis en overhang vóór; de overhang achter rekent de editor zelf uit. Een voertuig aanmaken en opslaan kost niets (met een account); pas het gebruik in een project vraagt een Project Pass of Annual Pass.
- De draaicirkel met het juiste meetpunt invoeren. De editor vraagt welk soort waarde u van het gegevensblad overneemt. Een buitendraaicirkel in de CROW-betekenis, de straal van het buitenste voorwiel, voert u in als diameter van stoeprand tot stoeprand: twee keer de straal. Een binnendraaicirkel (binnenste voorwiel) hoort in geen van de velden thuis; ook de optie voor de binnenstraal meet aan het binnenste achterwiel, niet aan het voorwiel. Hebt u alleen een binnendraaicirkel, vraag dan de buitendraaicirkel na bij de bron. Een waarde waarvan u weet dat het een diameter is, maar niet waar die gemeten is, gaat naar de optie voor een niet opgegeven diameter, die als stoeprandmaat wordt gerekend. Staat er niet bij of het een straal of een diameter is, vraag het dan na voordat u het getal invoert. De ring van 12,50 m en 5,30 m en een bochtstraal van de weg horen in dit veld niet thuis: het zijn geen eigenschappen van uw voertuig. De editor toont de stuuruitslag die uit uw invoer volgt, als controle.
- Het pad tekenen. Teken de route zoals het voertuig werkelijk rijdt en zet de wielsporen aan: dan ziet u de sleeplijn van de achterwielen. De vrije ruimte rond het voertuig is een waarde die u zelf kiest, geen wettelijke marge.
- Exporteren. PNG en JPEG zijn gratis; DXF voor uw CAD-tekening en het A3-blad met de rijcurve-analyse horen bij de Project Pass en de Annual Pass.
Hoe dit zich verhoudt tot de online versie van AutoTURN, staat in PathSweeper vs AutoTURN Online.
PathSweeper levert geen CROW- of AWV-ontwerpvoertuigen en drukt geen maten uit CROW-publicaties af. De wettelijke getallen in dit artikel komen uit de Regeling voertuigen, de Beleidsregel LZV, Richtlijn 96/53/EG, het KB van 15 maart 1968 en het VWI; de rijcurve die u tekent, is een werktekening en geen goedkeuring.